تاریخچه بانک چشم

در سالهای آغازین شروع پیوند قرنیه در دنیا، معدود چشم های تخلیه شده از بیماران زنده با ضایعات یا آسیب های غیر قابل درمان بخش خلفی چشم یا بیمارانی که در بیمارستانهای عمومی فوت می کردند، تنها منابع تأمین قرنیه بودند. بافت برداشته شده حساس به زمان بود و باید به صورت فوری تحت پیوند قرار می گرفت. بنابراین هر پیوند قرنیه یک عمل اورژانس تلقی می شد و بیماران نیازمند پیوند باید در حالت آماده باش برای جراحی غیر برنامه ریزی شده می ماندند. متأسفانه در بعضی از نقاط جهان هنوز مناطقی هستند که تأمین قرنیه بسیار محدود است و به همان منابع محلی تامین بافت اکتفا می کنند.

با توجه به این مشکلات و محدودیت ها، Richard Townley Paton اولین بانک چشم را در سال 1944 با عنوان “بانک چشم برای بازیابی بینایی (Eye-Bank for Sight Restoration)” در نیویورک بنا نهاد. به طور کلی این اولین بانک بافت از هر نوعی بود.

(Richard Townley Paton (1901-1984)

در ادامه به پیروی از آن بانک های چشم دیگری در سالهای بعد تأسیس شدند تا اینکه کمیته ای متشکل از 27 چشم پزشک (به نمایندگی از 12 بانک چشم) و 4 گروه پزشکی به سرپرستی آکادمی چشم و گوش آمریکا با عنوان “کمیته بانک های چشم” در سال 1955 شکل گرفت. در سال 1961 در یک گردهمایی که به دعوت این کمیته برگزار شد، نمایندگان بانک های چشم سراسر آمریکا به اتفاق آرا به تشکیل یک انجمن برای بانک های چشم رأی دادند. به این ترتیب بود که اولین انجمن پیوند در دنیا با عنوان “انجمن بانک چشم آمریکا (Eye Bank Association of America, EBAA)” تأسیس شد.

سایر کشورهای توسعه یافته در آمریکای شمالی، اروپا و حاشیه جنوب غربی اقیانوس آرام سازمان هایی مشابه انجمن بانک چشم آمریکا (EBAA) راه اندازی کرده اند که در آنجا همکاری بین جراحان و بانک های چشم به تهیه استانداردهایی برای افزایش کیفیت و ایمنی و ارائه بهتر خدمات منجر شده است. هم اکنون بانک های چشم همچنان پایه و اساس پیوند قرنیه در سراسر کره زمین هستند.

در کشورمان ایران، بانک چشم مرکزی جمهوری اسلامی ایران به صورت رسمی در سال 1367 با محوریت آقایان دکتر سید حمید سجادی، دکتر محمدعلی جوادی، دکتر هادی منافی، دکتر سید محمدرضا کلانتر معتمد و دکتر سید علیرضا مرندی با هدف انجام تحقیقات و آموزش های لازم در جهت گسترش پیوند قرنیه، صلبیه و سلولهای بنیادی قرنیه، تهیه و نگهداری بافت های چشمی از جسد اهدا کنندگان به منظور انجام پیوند، همچنین آگاه نمودن مردم نسبت به ارزش های والای انسانی و درمانی پیوند و تشویق به اهدای قرنیه خود بعد از فوت، تشکیل شد. قبل از شکل گیری بانک چشم، تعداد انگشت شماری از بیمارانی که به واسطه بیماری های قرنیه کم بینا یا نابینا بودند، امکان مراجعه به مراکز خارج از کشور می یافتند و اغلب آنها بدون درمان می ماندند. درک این نیاز انگیزه تأسیس بانک چشم در کشور شد. از زمان شکل گیری تاکنون، بانک چشم در تعامل با سایر بانک چشم های معتبر دنیا و شرکت فعال در کنگره های بین المللی پیوسته مسیر پیشرفت و بهینه سازی استانداردهای کیفی را همپای آنها پیموده است. برای تکنسین های بانک چشم از همان سالهای آغازین فعالیت بانک چشم دوره هایی آموزشی در مراکز پیشرو دنیا جهت آشنایی با استانداردها و پروتکل های مربوطه تدارک دیده شده است. با این نگرش، طی این سالها بانک چشم از نهالی نوپا به درختی تنومند تبدیل گشته است و امروزه با برخورداری از دانش و تکنولوژی روز خود به عنوان قطبی معتبر، صاحب نظر و ایده پرداز در این حوزه شناخته شده است که دانسته ها و تجربیات خود را در قالب دوره ها و کارگاه های آموزشی در اختیار متقاضیانی از سایر کشورها قرار می دهد. سالانه بالغ بر 8000 بافت برای پیوند تحت فرایند های برداشت، فرآوری، ارزیابی و ذخیره سازی قرار گرفته و برای بیماران نیازمند در سراسر کشور ارسال می شود.